فیمینیزم و رۆشنبیرىفیمینیزم و رۆشنبیرى


سیسته‌مى داگیركه‌ر ـ چه‌وسیَنه‌ر به‌رده‌وام هه‌وڵى ئه‌وه‌ ده‌دا كه‌ تاكه‌كان له‌خۆ نامۆ بكا, بۆئه‌وه‌ى ئه‌و شته‌ى كه‌ دڵخوازیانه‌ له‌ وجوودیان دا بیكاته‌ باوه‌رِ بۆئه‌وه‌ى كه‌سه‌كان (واته‌ تاكه‌كانى كۆمه‌ڵگا) ببنه‌ وته‌بیَژ و سه‌رچاوه‌ى زوڵم و زۆرى و داپڵۆسین شیَوه‌یه‌ك له‌ تواندنه‌وه‌ (ئاسملاسیۆن) و ئه‌و شته‌ى كه‌ به‌ گویَى دا ده‌خویَندرآ بآ ئه‌م لاو ئه‌ولا به‌جیَى بگه‌یه‌نآ و ته‌نانه‌ت ئه‌و له‌ خۆ نامۆ بوونه‌ش وه‌ك واقیع و راستىیه‌ك قه‌بوولڕ بكا. لیَره‌ دایه‌ كه‌ بزووتنه‌وه‌ شۆرِشگیَرِیه‌كان له‌ پیَوه‌ندى له‌گه‌لڕ هه‌ر شیَوه‌ زوڵم و زۆرى و بآعه‌داله‌تیه‌ك راده‌وه‌ستن و ئه‌و چینه‌ى كه‌ ئه‌م بیروباوه‌رِه‌ درۆیین و بآ بنه‌مایانه‌یان به‌سه‌ردا سه‌پاندن له‌ هه‌وڵى ئه‌وه‌دان كه‌ خۆیان بدۆزنه‌وه‌ و بگه‌رِیَنه‌وه‌ بۆ ئه‌و باوه‌رِه‌ راسته‌قینه‌ و ئینسانیه‌ى خۆیان. فیمینیزم (Feminism) یه‌كیَك له‌و بزوزتنه‌وه‌ خه‌باتگیَرِانه‌یه‌ كه‌ دژى هه‌ر جۆره‌ پیَكهاته‌یه‌كى پیاوانه‌ و دیكتاتۆریانه‌یه‌, بزووتنه‌وه‌یه‌ك كه‌ به‌ هیچ شیَوه‌یه‌ك له‌ هه‌وڵى جیَگۆرِكیَى ده‌سه‌ڵاتى پیاوانه‌ بۆ ژنانه‌ نیه‌. به‌ڵكو بزووتنه‌وه‌یه‌كه‌ به‌ ته‌واوه‌تیى دژى زوڵم و چه‌وساندنه‌وه‌.

فیمینیزم (بزوتنه‌وه‌یه‌كى خه‌باتگیَرِانه‌ى دژ به‌ زوڵم و چه‌وسانه‌وه‌ى میَژوویى له‌سه‌ر ژن) له‌ بازنه‌ى بزووتنه‌وه‌ى "نارِه‌زایه‌تى ده‌ربرِین" به‌ بارودۆخ و وه‌زعییه‌تى ئیَستا, یه‌كیَك له‌ تایبه‌تمه‌ندىیه‌كانى رووناكبیرىیه‌.
رووناكبیر له‌ هیچ قۆناغ و كات و ساتیَكى ژیانى دا ناتوانآ سه‌باره‌ت به‌ وه‌زعییه‌تى ئیَستاى خۆى كه‌مته‌رخه‌م بآ. له‌وه‌ى را كه‌ مرۆڤ و كۆمه‌ڵگاى مرۆڤایه‌تى هیچ كات به‌وه‌ى كه‌ ویستوویه‌تى یا له‌ راستى دا به‌ داخوازى یا "ئیده‌ئالى" خۆى نه‌گه‌یشتووه‌ و هه‌موو هه‌وڵدانیَكیش بۆ گه‌یشتن به‌ پیَگه‌یشتن و "ئیده‌ئاله‌" . كه‌وابوو مرۆڤى وشیار و رووناكبیر به‌رده‌وام به‌رهه‌ڵستكاره‌. مرۆڤیَك كه‌ هه‌موو كات چاوه‌رِوانى گه‌یشتن به‌ باڵاترین بارودۆخه‌كانه‌ له‌ دژى وه‌زعییه‌تى هه‌نووكه‌یى خۆى خه‌بات ده‌كا.

كه‌وایه‌ فیمینیزم بزوتنه‌وه‌یه‌كى جیهانىیه‌ به‌ دژى زوڵم و سته‌م و چه‌وسانه‌وه‌ كه‌ ژنانیش به‌شیَكى به‌رچاوى ئه‌م خه‌باته‌ جیهانیه‌ن. ژنان به‌هۆى ده‌سه‌ڵاتى داسه‌پاوى پیاوسالارانه‌ به‌ دریَژایى میَژوو به‌ماناى راسته‌قینه‌ى "وشه‌" چه‌وساونه‌ته‌وه‌ و له‌وان نه‌ ته‌نیا كه‌ڵكى یه‌ك لایه‌نه‌ و نابه‌رامبه‌رى جنسى ته‌نیا پیاوانه‌ وه‌رگیراوه‌ (دانانى حه‌ره‌مسه‌را له‌ كۆندا و به‌ كاڵا كردنى ژن له‌ چاخى نوآ دا كه‌ هه‌ردووكیان ریشه‌كه‌یان له‌ زیاده‌رِۆیى و تیَرنه‌بوونى پیاو دایه‌), زوڵم و سته‌میشیان پآ ره‌وابینراوه‌ (به‌هۆى دووگیان بوونى, زاووزآ و به‌رپرسایه‌تى گه‌وره‌ كردنى مندالڕ و دایك بوون و له‌ لایه‌كى دیكه‌شه‌وه‌ كه‌ڵكى خراپ لىَ وه‌رگرتن له‌لایه‌ن پیاوه‌وه‌. ئه‌م نارِه‌وایى یانه‌ یه‌خسیر كردنى بیر و هزر و جه‌سته‌ى ژنه‌ كه‌ ده‌بیَته‌ هۆى لاواز بوونى هیَزى له‌ش و هه‌ستى ژن. روونه‌ به‌ له‌به‌رچاوگرتنى ئه‌وه‌ى كه‌ رووح و بیر و هزرى مرۆڤ كه‌ له‌ بنه‌رِه‌تدا دیالكتیكى و ته‌نانه‌ت به‌واتاى ئه‌مرۆیانه‌ "پلورالستی" و فره‌یى كارده‌كا, جۆرى مرۆڤایه‌تى ئاگادارى ئه‌م كاره‌ساته‌ى ده‌سه‌ڵاتى پیاوسالارانه‌یه‌, له‌بارى چۆنایه‌تى و چه‌ندایه‌تى یه‌وه‌, به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ى كه‌ جۆریَك پیَكهاته‌ى كۆمه‌ڵگاى مرۆڤایه‌تى له‌قۆناغى سته‌مى وه‌رزیَرى و چوون بۆ قۆناغى "به‌ربه‌رییه‌ت" و هه‌روه‌ها شارستانیه‌ت و جۆر و پیَكهاته‌ى پیاوانه‌ بوو, ئه‌م هه‌ڵسووكه‌وت و نارِه‌زایه‌تیانه‌ كه‌ دیاره‌ هاوكات له‌گه‌لڕ چوونه‌سه‌رى بیر و هزرى مرۆڤ به‌هیَزتر بووه‌, به‌ شیَوه‌یه‌كى لیَبرِاوانه‌ ده‌چیَته‌ پیَش و كاریگه‌رى ده‌بآ .

سه‌ده‌ى بیسته‌م سه‌ده‌یه‌كى ئاوه‌زمه‌ندى بوو. ئه‌گه‌رچى ئه‌م ئاوه‌زمه‌ندییه‌تیه‌ له‌ پیَشتر و له‌ دواى ریَنسانس و سه‌ده‌ى رۆشنگه‌رى یه‌وه‌ هاته‌ ئاراوه‌، به‌ڵام به‌ له‌به‌رچاو گرتنى چوونه‌ پیَشى زانست و تیكنۆلۆژى و له‌ بنه‌رِه‌تدا له‌ دواى هاتنه‌ نیَو قۆناغى شه‌پۆلى سیَهه‌م (موج سوم) به‌ واتاى "الوین تافلر" زۆربه‌ى به‌شه‌ دواكوتووه‌كانى كۆمه‌ڵگاى مرۆڤایه‌تى روونكرده‌وه‌ و رووناكایىیان پآبه‌خشرا. چوونه‌ سه‌رى هزر و بیرى مرۆڤ له‌ كۆتایىیه‌كانى سه‌ده‌ى بیسته‌م دا بووه‌ هۆى تیَك چوونى پارسه‌نگى هیَز و "الوین تافلر" گوته‌نى بووه‌ هۆى جآگۆرِكیَى هیَز و ده‌سه‌ڵات، نه‌ ته‌نیا له‌ بارى سیاسىیه‌وه‌ به‌ڵكوو له‌ بارى ئخلاقیشه‌وه‌ هه‌ڵس و كه‌وتى باشیشى به‌خشى.

سه‌ده‌ى بیسته‌م شاهیدى بزووتنه‌وه‌ى زۆر گرینگ دژى "ئیستعمار" و "ئیستكبار" و"ئیستسمار" بووه‌.
بزووتنه‌وه‌ى ئازادیخوازه‌كان، هه‌رچه‌ند ئیَستاش بریَك جار به‌هۆى ده‌سه‌ڵاتى پیاوانه‌وه‌ سه‌ركوت كراوه‌ وده‌كرىَ تا راده‌یه‌ك زۆربه‌رین و به‌ربڵاو له‌ هه‌موو شویَنیَكى ئه‌م دنیایه‌ په‌ره‌ ده‌ستیَنىَ. ده‌ڵیَى مرۆڤى ئه‌مرۆیى ( به‌ ژن و پیاوه‌وه‌) ئیتر ناچنه‌ ژیَر بارى تووندو تیژى و ده‌سه‌ڵاتى یه‌ك لایه‌نه‌ى داسه‌پاوى دیكتاتۆره‌كان. هه‌رچه‌نده‌ زۆر كه‌س له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ره‌ن كه‌ ده‌سه‌ڵات ته‌نیا روخسارى گۆراوه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ شتیَكى روون و به‌رچاوه‌، وه‌ك لیَكدانه‌وه‌ى (دریدا) له‌ فۆرم و روخساردا پیَك هاته‌ شكیَنى كراوه‌ و نیَوه‌رۆكیشى به‌ ناچارى به‌شیَوه‌ى دیالیكتیك تووشى ئاڵو گۆرى ده‌بىَ. ئیَمه‌ له‌ دنیاى ئه‌مرۆ هه‌ر له‌ سه‌ده‌ى بیسته‌م دا شاهیدى تیَكچوون و شكانى زۆر گه‌ڵاڵه‌ و روخسارى داریَژراو بووین كه‌ به‌رواڵه‌ت پیرۆز بوون، وه‌ك: پاشایه‌تى له‌ ئیَران دا، سۆسیالیزمى سۆڤیه‌تى پیَشوو و له‌و بابه‌ته‌ش، بزووتنه‌وه‌ چریكیه‌كانى (پارتیزانى) ئامریكاى لاتین، هه‌ڵوه‌شانى پیَك هاته‌ى "ده‌سه‌ڵاتى سپى" له‌ ئه‌فریقاى باشوور هاتنه‌ سه‌ركارى " ره‌شى" ماندیَلا و .............. .هتد

هه‌رچه‌ند كۆمه‌ڵگاى مرۆڤایه‌تى بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ قوربانى زۆرى داوه‌، به‌ڵام هیچى له‌گه‌ڵ ناكرىَ و ئه‌وه‌ش شتیَكى حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ كه‌ له‌ ئاكامدا چاكه‌ و جوانى، جیَگاى خراپه‌و ناحه‌زى ده‌گریَته‌وه‌.
فیمینیسم ویَراى ریشه‌ى زمانه‌وانى كه‌ بۆ ژن ده‌گه‌ریَته‌وه‌، له‌و چه‌مكه‌دا له‌بارى مانایىیه‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندتر بووه‌ به‌دژى زوڵم و چه‌وساندنه‌وه‌ و ده‌سه‌ڵاتى پیاو سالارانه‌ و باوك سالارانه‌ كه‌ ژن و پیاو، ره‌ش و سپى، پیرو لاو سه‌ره‌نجام به‌شیَكى زۆر له‌ كۆمه‌ڵگاى مرۆڤایه‌تىیه‌.
به‌داخه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاته‌ سه‌ره‌رۆ پیاوسالاریه‌ جیهانیه‌كان هه‌مووكات له‌ هه‌وڵى ئه‌وه‌دان كه‌ ئه‌م بزووتنه‌وانه‌ ته‌نیا بخه‌نه‌ پاڵ مه‌سه‌له‌ى ژن، ژن و پیاوى فیمینیست (feminist) و خه‌باتیَك كه‌ بۆ وه‌ده‌ست هیَنانى هه‌موو مافه‌ ره‌واكانى ئینسان به‌ ژن و پیاوه‌وه‌ به‌هه‌رشیَوه‌یه‌ك هه‌ڵسووران و چالاكیان هه‌یه‌، تاوانبار ده‌كه‌ن به‌ هه‌وڵدان بۆ پاوانخوازى و ژن سالارى.
نابىَ ئه‌وه‌ش له‌ بیربچىَ كه‌ ئه‌گه‌ر قه‌راره‌ ده‌سه‌ڵاتى خه‌ڵك سالارانه‌ له‌ كۆمه‌ڵگا وه‌رگیریَته‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتى ژنانه‌ له‌ جیَگاى دابندرىَ، ته‌نیا شیَوه‌كه‌ى گۆراوه‌ و ئه‌مه‌ش روونه‌كه‌ مه‌به‌ستى فیمینیزم به‌ ماناى راه‌سته‌قینه‌ى نیه‌. كه‌وابوو به‌ هه‌موو ئه‌وكه‌سانه‌ى كه‌ وشیارانه‌ ئاگایانه‌ له‌ژیَر ناوى رووناكبیر به‌ماناى راسته‌قینه‌ى خۆى له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كى وشیاردان و نارازى به‌ وه‌زعى ئیَستان بۆ وه‌ده‌ست هیَنانى مافه‌ره‌وا ئینسانىیه‌كانى كۆمه‌ڵگاى مرۆڤایه‌تى كه‌ نیوه‌یان ژنانى چه‌وساوه‌ و زوڵم لیَكراو و هه‌ڵسوورن ده‌توانرىَ پیَیان بگوترىَ فیمینیست.
هه‌م ژن و هه‌م پیاو ده‌توانن فیمینیست بن، هه‌ر به‌و شیَوه‌ییه‌ى كه‌ پیاو سالاریش ده‌توانىَ ژنانه‌ و پیاوانه‌ش بىَ، به‌و مانایه‌ى كه‌ ژنان و پیاوانیَك كه‌ له‌ چوار چیَوه‌ى فه‌رهه‌نگى ده‌سه‌ڵاتى پیاوانه‌یان دا ده‌سه‌ڵاتیان به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ و بۆ پاراستن و پاساودان و ریزكردنى شته‌ گه‌وره‌ و بچووك و جۆراوجۆره‌كان له‌ هه‌موو ماف و باوه‌ره‌ ئینسانى و ئه‌خلاقییه‌كان ده‌توانرىَ به‌ ئاسانى چاوپۆشى بكه‌ى.

نموونه‌ى ژنانى پیاو سالار ئه‌و ژنانه‌ى كه‌ وه‌ك پیاو بیریان كردۆته‌وه‌ كیلۆباترا: گلدامایره‌كان، مارگریَت تااچره‌كان، له‌ ئیَستاش دا مادلیَن ئۆلبرایت ........... بوونیان هه‌یه‌.
ڕێکه‌و 2007-06-10 15:06:21
به‌شی ( ژنان‌ )







سیاسی