فیمینیزم و رۆشنبیرى
شنۆ می٠ێهرپهروهر
![فیمینیزم و رۆشنبیرى]()
بهداخهوه دهسهڵاته سهرهرۆ پیاوسالاریه جیهانیهکان ههمووکات له ههوڵى ئهوهدان که ئهم بزووتنهوانه تهنیا بخهنه پاڵ مهسهلهى ژن، ژن و پیاوى فیمینیست (feminist) و خهباتی٠ێک که بۆ وهدهست هی٠ێنانى ههموو مافه رهواکانى ئینسان به ژن و پیاوهوه بهههرشی٠ێوهیهک ههڵسووران و چالاکیان ههیه، تاوانبار دهکهن به ههوڵدان بۆ پاوانخوازى و ژن سالارى.
فیمینیزم و رۆشنبیرى
سیستهمى داگیرکهر ـ چهوسی٠ێنهر بهردهوام ههوڵى ئهوه دهدا که تاکهکان لهخۆ نامۆ بکا, بۆئهوهى ئهو شتهى که دڵخوازیانه له وجوودیان دا بیکاته باوهرإ بۆئهوهى کهسهکان (واته تاکهکانى کۆمهڵگا) ببنه وتهبی٠ێژ و سهرچاوهى زوڵم و زۆرى و داپڵۆسین شی٠ێوهیهک له تواندنهوه (ئاسملاسیۆن) و ئهو شتهى که به گوی٠ێى دا دهخوی٠ێندرآ بآ ئهم لاو ئهولا بهجی٠ێى بگهیهنآ و تهنانهت ئهو له خۆ نامۆ بوونهش وهک واقیع و راستىیهک قهبوولڕ بکا. لی٠ێره دایه که بزووتنهوه شۆرإشگی٠ێرإیهکان له پی٠ێوهندى لهگهلڕ ههر شی٠ێوه زوڵم و زۆرى و بآعهدالهتیهک رادهوهستن و ئهو چینهى که ئهم بیروباوهرإه درۆیین و بآ بنهمایانهیان بهسهردا سهپاندن له ههوڵى ئهوهدان که خۆیان بدۆزنهوه و بگهرإی٠ێنهوه بۆ ئهو باوهرإه راستهقینه و ئینسانیهى خۆیان. فیمینیزم (Feminism) یهکی٠ێک لهو بزوزتنهوه خهباتگی٠ێرإانهیه که دژى ههر جۆره پی٠ێکهاتهیهکى پیاوانه و دیکتاتۆریانهیه, بزووتنهوهیهک که به هیچ شی٠ێوهیهک له ههوڵى جی٠ێگۆرإکی٠ێى دهسهڵاتى پیاوانه بۆ ژنانه نیه. بهڵکو بزووتنهوهیهکه به تهواوهتیى دژى زوڵم و چهوساندنهوه.
فیمینیزم (بزوتنهوهیهکى خهباتگی٠ێرإانهى دژ به زوڵم و چهوسانهوهى می٠ێژوویى لهسهر ژن) له بازنهى بزووتنهوهى "نارإهزایهتى دهربرإین" به بارودۆخ و وهزعییهتى ئی٠ێستا, یهکی٠ێک له تایبهتمهندىیهکانى رووناکبیرىیه.
رووناکبیر له هیچ قۆناغ و کات و ساتی٠ێکى ژیانى دا ناتوانآ سهبارهت به وهزعییهتى ئی٠ێستاى خۆى کهمتهرخهم بآ. لهوهى را که مرۆڤ و کۆمهڵگاى مرۆڤایهتى هیچ کات بهوهى که ویستوویهتى یا له راستى دا به داخوازى یا "ئیدهئالى" خۆى نهگهیشتووه و ههموو ههوڵدانی٠ێکیش بۆ گهیشتن به پی٠ێگهیشتن و "ئیدهئاله" . کهوابوو مرۆڤى وشیار و رووناکبیر بهردهوام بهرههڵستکاره. مرۆڤی٠ێک که ههموو کات چاوهرإوانى گهیشتن به باڵاترین بارودۆخهکانه له دژى وهزعییهتى ههنووکهیى خۆى خهبات دهکا.
کهوایه فیمینیزم بزوتنهوهیهکى جیهانىیه به دژى زوڵم و ستهم و چهوسانهوه که ژنانیش بهشی٠ێکى بهرچاوى ئهم خهباته جیهانیهن. ژنان بههۆى دهسهڵاتى داسهپاوى پیاوسالارانه به دری٠ێژایى می٠ێژوو بهماناى راستهقینهى "وشه" چهوساونهتهوه و لهوان نه تهنیا کهڵکى یهک لایهنه و نابهرامبهرى جنسى تهنیا پیاوانه وهرگیراوه (دانانى حهرهمسهرا له کۆندا و به کاڵا کردنى ژن له چاخى نوآ دا که ههردووکیان ریشهکهیان له زیادهرإۆیى و تی٠ێرنهبوونى پیاو دایه), زوڵم و ستهمیشیان پآ رهوابینراوه (بههۆى دووگیان بوونى, زاووزآ و بهرپرسایهتى گهوره کردنى مندالڕ و دایک بوون و له لایهکى دیکهشهوه کهڵکى خراپ لى٠ێ وهرگرتن لهلایهن پیاوهوه. ئهم نارإهوایى یانه یهخسیر کردنى بیر و هزر و جهستهى ژنه که دهبی٠ێته هۆى لاواز بوونى هی٠ێزى لهش و ههستى ژن. روونه به لهبهرچاوگرتنى ئهوهى که رووح و بیر و هزرى مرۆڤ که له بنهرإهتدا دیالکتیکى و تهنانهت بهواتاى ئهمرۆیانه "پلورالستی" و فرهیى کاردهکا, جۆرى مرۆڤایهتى ئاگادارى ئهم کارهساتهى دهسهڵاتى پیاوسالارانهیه, لهبارى چۆنایهتى و چهندایهتى یهوه, بهڵام لهبهرئهوهى که جۆری٠ێک پی٠ێکهاتهى کۆمهڵگاى مرۆڤایهتى لهقۆناغى ستهمى وهرزی٠ێرى و چوون بۆ قۆناغى "بهربهرییهت" و ههروهها شارستانیهت و جۆر و پی٠ێکهاتهى پیاوانه بوو, ئهم ههڵسووکهوت و نارإهزایهتیانه که دیاره هاوکات لهگهلڕ چوونهسهرى بیر و هزرى مرۆڤ بههی٠ێزتر بووه, به شی٠ێوهیهکى لی٠ێبرإاوانه دهچی٠ێته پی٠ێش و کاریگهرى دهبآ .
سهدهى بیستهم سهدهیهکى ئاوهزمهندى بوو. ئهگهرچى ئهم ئاوهزمهندییهتیه له پی٠ێشتر و له دواى ری٠ێنسانس و سهدهى رۆشنگهرى یهوه هاته ئاراوه، بهڵام به لهبهرچاو گرتنى چوونه پی٠ێشى زانست و تیکنۆلۆژى و له بنهرإهتدا له دواى هاتنه نی٠ێو قۆناغى شهپۆلى سی٠ێههم (موج سوم) به واتاى "الوین تافلر" زۆربهى بهشه دواکوتووهکانى کۆمهڵگاى مرۆڤایهتى روونکردهوه و رووناکایىیان پآبهخشرا. چوونه سهرى هزر و بیرى مرۆڤ له کۆتایىیهکانى سهدهى بیستهم دا بووه هۆى تی٠ێک چوونى پارسهنگى هی٠ێز و "الوین تافلر" گوتهنى بووه هۆى جآگۆرإکی٠ێى هی٠ێز و دهسهڵات، نه تهنیا له بارى سیاسىیهوه بهڵکوو له بارى ئخلاقیشهوه ههڵس و کهوتى باشیشى بهخشى.
سهدهى بیستهم شاهیدى بزووتنهوهى زۆر گرینگ دژى "ئیستعمار" و "ئیستکبار" و"ئیستسمار" بووه.
بزووتنهوهى ئازادیخوازهکان، ههرچهند ئی٠ێستاش بری٠ێک جار بههۆى دهسهڵاتى پیاوانهوه سهرکوت کراوه ودهکرى٠ێ تا رادهیهک زۆربهرین و بهربڵاو له ههموو شوی٠ێنی٠ێکى ئهم دنیایه پهره دهستی٠ێنى٠ێ. دهڵی٠ێى مرۆڤى ئهمرۆیى ( به ژن و پیاوهوه) ئیتر ناچنه ژی٠ێر بارى تووندو تیژى و دهسهڵاتى یهک لایهنهى داسهپاوى دیکتاتۆرهکان. ههرچهنده زۆر کهس لهسهر ئهو باوهرهن که دهسهڵات تهنیا روخسارى گۆراوه، بهڵام ئهمه شتی٠ێکى روون و بهرچاوه، وهک لی٠ێکدانهوهى (دریدا) له فۆرم و روخساردا پی٠ێک هاته شکی٠ێنى کراوه و نی٠ێوهرۆکیشى به ناچارى بهشی٠ێوهى دیالیکتیک تووشى ئاڵو گۆرى دهبى٠ێ. ئی٠ێمه له دنیاى ئهمرۆ ههر له سهدهى بیستهم دا شاهیدى تی٠ێکچوون و شکانى زۆر گهڵاڵه و روخسارى داری٠ێژراو بووین که بهرواڵهت پیرۆز بوون، وهک: پاشایهتى له ئی٠ێران دا، سۆسیالیزمى سۆڤیهتى پی٠ێشوو و لهو بابهتهش، بزووتنهوه چریکیهکانى (پارتیزانى) ئامریکاى لاتین، ههڵوهشانى پی٠ێک هاتهى "دهسهڵاتى سپى" له ئهفریقاى باشوور هاتنه سهرکارى " رهشى" ماندی٠ێلا و .............. .هتد
ههرچهند کۆمهڵگاى مرۆڤایهتى بۆ ئهم مهبهسته قوربانى زۆرى داوه، بهڵام هیچى لهگهڵ ناکرى٠ێ و ئهوهش شتی٠ێکى حاشا ههڵنهگره که له ئاکامدا چاکه و جوانى، جی٠ێگاى خراپهو ناحهزى دهگری٠ێتهوه.
فیمینیسم وی٠ێراى ریشهى زمانهوانى که بۆ ژن دهگهری٠ێتهوه، لهو چهمکهدا لهبارى مانایىیهوه دهوڵهمهندتر بووه بهدژى زوڵم و چهوساندنهوه و دهسهڵاتى پیاو سالارانه و باوک سالارانه که ژن و پیاو، رهش و سپى، پیرو لاو سهرهنجام بهشی٠ێکى زۆر له کۆمهڵگاى مرۆڤایهتىیه.
بهداخهوه دهسهڵاته سهرهرۆ پیاوسالاریه جیهانیهکان ههمووکات له ههوڵى ئهوهدان که ئهم بزووتنهوانه تهنیا بخهنه پاڵ مهسهلهى ژن، ژن و پیاوى فیمینیست (feminist) و خهباتی٠ێک که بۆ وهدهست هی٠ێنانى ههموو مافه رهواکانى ئینسان به ژن و پیاوهوه بهههرشی٠ێوهیهک ههڵسووران و چالاکیان ههیه، تاوانبار دهکهن به ههوڵدان بۆ پاوانخوازى و ژن سالارى.
نابى٠ێ ئهوهش له بیربچى٠ێ که ئهگهر قهراره دهسهڵاتى خهڵک سالارانه له کۆمهڵگا وهرگیری٠ێتهوه دهسهڵاتى ژنانه له جی٠ێگاى دابندرى٠ێ، تهنیا شی٠ێوهکهى گۆراوه و ئهمهش روونهکه مهبهستى فیمینیزم به ماناى راهستهقینهى نیه. کهوابوو به ههموو ئهوکهسانهى که وشیارانه ئاگایانه لهژی٠ێر ناوى رووناکبیر بهماناى راستهقینهى خۆى له کۆمهڵگایهکى وشیاردان و نارازى به وهزعى ئی٠ێستان بۆ وهدهست هی٠ێنانى مافهرهوا ئینسانىیهکانى کۆمهڵگاى مرۆڤایهتى که نیوهیان ژنانى چهوساوه و زوڵم لی٠ێکراو و ههڵسوورن دهتوانرى٠ێ پی٠ێیان بگوترى٠ێ فیمینیست.
ههم ژن و ههم پیاو دهتوانن فیمینیست بن، ههر بهو شی٠ێوهییهى که پیاو سالاریش دهتوانى٠ێ ژنانه و پیاوانهش بى٠ێ، بهو مانایهى که ژنان و پیاوانی٠ێک که له چوار چی٠ێوهى فهرههنگى دهسهڵاتى پیاوانهیان دا دهسهڵاتیان بهدهستهوهیه و بۆ پاراستن و پاساودان و ریزکردنى شته گهوره و بچووک و جۆراوجۆرهکان له ههموو ماف و باوهره ئینسانى و ئهخلاقییهکان دهتوانرى٠ێ به ئاسانى چاوپۆشى بکهى.
نموونهى ژنانى پیاو سالار ئهو ژنانهى که وهک پیاو بیریان کردۆتهوه کیلۆباترا: گلدامایرهکان، مارگری٠ێت تااچرهکان، له ئی٠ێستاش دا مادلی٠ێن ئۆلبرایت ........... بوونیان ههیه.
2007-06-10 15:06:21
18 ساڵ و 8 مانگ و 12 کاتژمێر و 24 خولهک ، پێش بڵاوکراهوهتهوه
ناوهرۆکی ئهم نووسینه ڕاو تێبینی نووسهره، ماڵپهڕی پ.س.ک هیچ لێی بهرپرسیار نییه
تاگ : ژنان
ژمارهی وتسئاپ 
