روانگه فیمینیستییهکان
وهرگی٠ێرإانى: شنۆ می٠ێهرپهروهر

فیمینیزمى لیبرالڕ: فیمینیسته لیبراڵهکان له نی٠ێو پی٠ێکهاتهى سهرهکىء له ری٠ێگاى دیاریکراوى کۆمهڵگادا خهبات دهکهنء له ههوڵى هاوئاههنگ کردنى ژنان لهگهلڕ ئهو پی٠ێکهاتهى کۆمهڵگادان.
فیمینیسته لیبراڵهکان له ههوڵى چاکسازیى پی٠ێکهاتهکانى کۆمهڵگا دان، نهک بنیاتنانهوهیان. به لهبهرچاو گرتنى روانگهکانى جان لاکء تیئۆریى روانگهى ری٠ێککهوتننامهى کۆمهڵایهتیى دهوڵهت که له لایهن شۆرإشى
فیمینیزم تیئۆرییهکه که به گوی٠ێرهى ئهو تیئۆریه، ژنء پیاو دهبآ له ههموو بواره سیاسى، ئابوورىء کۆمهڵایهتییهکاندا یهکسانء وهک یهک بن.
یهکسانى، خاڵى سهرهکیى هاوبهشى ههموو تئیۆرییه فیمینیستییهکانه. هی٠ێندی٠ێک جار لهم پی٠ێناسهیه "فیمینیزمى سهرهکى" یا تیئۆریى سهرهکیى فیمینیزمیشى پآ دهگوترآ. دهبآ ئهوهمان لهبهر چاو بآ که ئهم تیئۆرییه خۆى به جیاوازیى یان باسى لی٠ێکچوونى نی٠ێوان ژنء پیاوء ههروهها جیاکردنهوهى پیاوانء بههی٠ێزکردنى ئامانجهکانى تایبهت به ژنان ناکا. ئهو کارهى که لقهکانى دیکهى فیمینیزم دهیکهن. ئهو بهڵگانه که واتان لـآ دهکهن برإواتان به فیمینیزم ههبآء بیرءرإاکان یارمهتى به وهرإاست گهرإانى فیمینیزم بکهن، بناغهى ئهو باسانهن که له بزووتنهوهى فیمینیزم سهریان ههلڕداوه. لهوانهیه ئی٠ێوه برإواتان به بنهماکانى فیمینیزم ههبآ، بهڵام له گهلڕ هیچکام له لقهکانى فیمینیزم که لی٠ێرهدا باسیان لی٠ێوه دهکهین، نهگونجآ. نه ئی٠ێوه دهتوانن له سهر پی٠ێویستیى یهکسانیى ژنء پیاو له ههموو بواره سیاسى، ئابوورىء کۆمهڵایهتییهکاندا خاوهنى بیرءبۆچوونء ههڵوی٠ێستى تایبهت به خۆتان بۆ هی٠ێنانه دییان بن.
فیمینیست:
ئهو کهسهیه که برإواى تهواوى به تیئۆریى فیمینیزم بهو شی٠ێوهیهى که له سهرهوه باس کراوه ههبآ. فیمینیزمى لیبرالڕ: فیمینیسته لیبراڵهکان له نی٠ێو پی٠ێکهاتهى سهرهکىء له ری٠ێگاى دیاریکراوى کۆمهڵگادا خهبات دهکهنء له ههوڵى هاوئاههنگ کردنى ژنان لهگهلڕ ئهو پی٠ێکهاتهى کۆمهڵگادان. فیمینیسته لیبراڵهکان له ههوڵى چاکسازیى پی٠ێکهاتهکانى کۆمهڵگا دان، نهک بنیاتنانهوهیان. به لهبهرچاو گرتنى روانگهکانى جان لاکء تیئۆریى روانگهى ری٠ێککهوتننامهى کۆمهڵایهتیى دهوڵهت که له لایهن شۆرإشى ئامریکاوه بنیات نراوه، دهتوانین ئابیگی٠ێل ئادامزء میزى وڵستۆن کرافت وهک یهکهمین لیبرالڕ فیمینیستهکانى ئامریکا دابنی٠ێین.
زیاتر فیمینیستهکانى سهدهى نۆزدهههمء فیمینیستهکانى شهپۆلى دووههم، که پی٠ێیان له ههڵسوورإانى ژنان له چوارچی٠ێوهى قانونء دهسترإاگهیشتن به خوی٠ێندن دادهگرت، دهتوانین به فیمینیست لیبرالڕ ناو بهرین. فیمینیست لیبراڵء رادیکاڵهکان زۆر جارانء نائاگایانه به ناسناوى فیمینیزمى چاکء خراپهوه ههڵ دهسهنگی٠ێندری٠ێن. فیمینیست لیبراڵهکان له چاو فیمینیست رادیکاڵهکان زیاتر کهوتوونهته ژی٠ێر کاریگهریى نهزمى کۆمهڵایهتییهوه، بهڵام فیمینیست لیبراڵهکان ناتوانن به بآ رادیکاڵهکان رهوتی٠ێک بۆ وهدهستهی٠ێنانى مافهکانى ژنان وهرإآ بخهن. ری٠ێبازى فیمینیزم ئامازۆن:
فیمینیزم ئامازۆن، باس له قارهمانهتى ژن له ئوستوورهناسیى یوناندا بهو جۆرهى که له ئهدهبیات، هونهردا هاتوه، دهکا. ئهم نۆرمء کردهوه رهگهزییانهى که بایهخ به بارى فیزیکىء چالاکیى وهرزشکارانى ژن، زهق دهکاتهوه.
ئامازۆن فیمینیزم له سهر یهک یهکسانیى فیزیکى پی٠ێداگریى دهکاء، له گهلڕ کلیشهى رۆڵه رهگهزییهکانء جیاوازیدانان دژى ژنان که لهسهر بناغهى لاوازىء کزیى ژنان دامهزراون، دژایهتى دهکا. ئامازۆن فیمینیزمهکان به گژ ئهو بۆچوونهدا دهچنهوه که هی٠ێندی٠ێک له تایبهتمهندییهکان بۆ ژنانء پیاوان به زاتیى دهزاننء دژیان دهوهستی٠ێتهوهء ئهوان قارهمانانه پشتیوانیى له روانگهى ژنانهیى دهکهن. بۆ نموونه فیمینیست ئامازۆنی٠ێک به گژى ئهو روانگهیهدا دهچی٠ێتهوه که هی٠ێندی٠ێک کهس به ئاسایى ناتوانن ببن به ئاگر کوژی٠ێنهوه، شهرإکهر یان کری٠ێکارى بیناسازى، یان ئهوهیکه به شی٠ێوهى ئاسایى تواناى بهرإی٠ێوهبردنى هی٠ێندی٠ێک کاریان نیه، دهبآ دهرفهتهکانى کارکردن به بآ لهبهرچاوگرتنى رهگهز، بۆ ههموو کهس دابین بکری٠ێن. دهبآ ئهو ژنء پیاوانهى که له بوارى فیزیکییهوه تواناییان ههیه، بتوانن ههر کاری٠ێک که دهیانههوآ، ئهنجامى بدهن.
فیمینیست ئامازۆنهکان، نزیکن لهو روانگهیهى که ههموو ژنان ههر ئهو توانایىیه جهستهیىیانهى پیاوانیان ههیه.
فیمینیزمى کولتوورى:
فیمینیزمى کولتوورى برإواى بهو تیئۆرییه ههیه که ری٠ێز له جیاوازییه بنهرإهتییهکانى نی٠ێوان ژنء پیاو دهگرآ، ئهم تیئۆرییه پشتیوانیى له چهمکی٠ێک که به پی٠ێى ئهو چهمکه ژنانء پیاوان له بارى ژینگهناسیهوه جیاوازییان ههیه، دهکا. بۆ نموونه ژنان نهرمء نیانترء به بهزهیىتر له پیاواننء ئهمهش ئهوهمان پآ دهسهلمی٠ێنآ که ئهگهر ژنان بهرإی٠ێوهبهریى دنیا به دهستهوه بگرن، هیچ کات شهرإ روو نادا.
فیمینیزمى کولتوورى تیئۆرییهکه دهیههوآ به ری٠ێزگرتن له توانا تایبهییهکانى ژنانن ری٠ێگاچارهء ئهزموونهکانى ژنان، دژى رهگهزخوازى بوهستی٠ێتهوهء زۆرجار له سهر ئهو برإوایهیه که ئهو ری٠ێگاچارانهى که ژنان پی٠ێشنیاریان دهکهن، باشترء گونجاوترن.
ئی٠ێکۆ فیمینیزم:
پشتى بهو چوارچی٠ێوه بنهرإهتییه بهستوه که فهلسهفهى باوکسالارى بۆ ژنان، منداڵانء گیانلهبهرانى زیندووى دیکه زیانى ههیه. شی٠ێوهى ههڵسوکهوتى کۆمهڵگا لهگهلڕ ژینگه، ئاژهلڕء سهرچاوه ژینگهیىیهکانء شی٠ێوهى ههڵسوکهوتیان لهگهلڕ ژناندا دهگونجآ. ئی٠ێکۆ فیمینیستهکان لهسهر ئهو برإوایهن که ئهوان (لایهنگرانى کۆمهڵگاى باوکسالار) بۆ مانهوهى کولتوورى باوکسالارى دری٠ێژه به تاڵاء برإۆء تی٠ێکدانء خاپوورکردنى زهوى دهدهن. ئهوان ههست دهکهن که فهلسهفهى باوکسالارى له سهر پی٠ێداویستیى خۆى له پی٠ێوهندى لهگهلڕ چاودی٠ێرىکردن به سهر ژنه لاسارء وڵاته سهرکی٠ێشهکاندا پآ دادهگرآ.
ئی٠ێکۆ فیمینیستهکان دهڵی٠ێن که کۆمهڵگاى باوکسالار شتی٠ێکى تارإادهیهک نوی٠ێیهء له 5000 ساڵى رابردوودا پهرهى ئهستاندوهء کۆمهڵگاى دایک سالارى یهکهمین کۆمهڵگا بووه. له کۆمهڵگاى دایک سالاردا ژنان دهسهڵاتدار بوونء خهڵک خواوهنده ژنهکانیان دهپهرست. ئهمه شتی٠ێکه که به بهههشتى فیمینیستهکان دهناسرآ.
فیمینازى: وشهیهکه که له لایهن پی٠ێشکهشکاری٠ێکى تی٠ێلویزیۆنى به ناوى "راش لیمباخ"هوه دروست کراوه. ئهم وشهیه له لایهن دژه فیمینیستهکانهوه دهدری٠ێته پالڕ ئهو فیمینیستانهى که ههولڕ دهدهن تا ئهو شوی٠ێنهى بۆیان دهگونجآ لهبار بردنى کۆرپهڵه ئاسانتر بکهن. ههر بۆیه له وشهى "نازى" کهڵک وهرگیردراوه. "راش لیمباخ" فیمینیستهکان به تاقمی٠ێک ناوزهد دهکا که له ههوڵى ئهوه دان جیهان له گرووپی٠ێکى تایبهت له تاکهکان، واته ئاوڵمهکان بهتالڕ بکهنهوه.
فیمینیزمى تاکخواز:
بنهماى فیمینیزمى تاکحواز، فهلسهفهى تاکخوازییهکانء رهسهنایهتیى تاکه کهسییه. گرینگیدانى زۆر به سهربهخۆیى تاکه کهسى، ماف، ئازادى، بهستراوه نهبوونء پلۆرالیزمه. فیمینیزمى تاکخواز سهرنج دهداته پاوانخوازیى بهربڵاوى پیاوانء ئهو کۆسپانهى که پیاوانء ژنان بههۆى رهگهزهکانیانهوه له گهڵیان بهرهورإوون.
فیمینیزمى ماتریالیستى:
بزووتنهوهیهکه که له کۆتایىیهکانى سهدهى نۆزدهههمدا، بۆ رزگاریى ژنان لهگهلڕ باشتربوونى بارءدۆخى ماددیى ئهوان پی٠ێک هات. ئهم بزووتنهوهیه بۆ لهنی٠ێوبردنى بهرپرسایهتییهکانى وهک: ماڵدارى، چی٠ێشت لی٠ێنانء رۆڵه سوننهتىء نهریتییهکانى ژنان ههولڕ دهدا. دهتوانین کتی٠ێبى "شۆرإشى گهورهى ماڵهوه" بهرههى "شارلوت پرکینز گیلمان" وهک سهرچاوه ناو بهرین. فیمینیزمى میانهرإهو:
لقی٠ێکه له فیمینیزم که پتر له نی٠ێو ژنانى لاو یان ئهو ژنانهدا که راستهوخۆ تووشى ههڵاواردنى جی٠ێندهیى نهبوونه، لایهنگرى ههیه. ئهوان خوازیارى ههوڵى زیاترن ء واى بۆ دهچن که فیمینیزم بۆ ماوهیهکى زۆر دهوام ناهی٠ێنآ. ئهوان زیاتر فیمینیزم به ئازارهی٠ێنهر دهزانن. (وا دی٠ێته بهرچاو که ئهم گرووپه پی٠ێیان خۆشه پشتیوانیى له تیئۆرییهکانى فیمینیزم بکهن، بهڵام خۆیان به فیمینیست نهزانن).
پاپ فیمینیزم:
به شی٠ێوهى ئاسایى چهمکى پاپ فیمینیزم له لایهن خهڵکهوه لهگهلڕ چهمکى فیمینیزم بهگشتى، واته ئایدئۆلۆژیایهکى دارإی٠ێژراو (کلیشهاى)ء نهریتى رق لی٠ێبوونء بی٠ێزارى له پیاو به ههڵهس وهرگیردراوه. هیچ بهڵگهیهک بۆ سهلماندنى ههبوونى ئهم جۆره فیمینیستانه لهبهر دهستدا نیه.
هی٠ێشتا هیچ فیمینیستی٠ێک که به تهواوى رقى له پیاوان بآ، بهرچاو نهکهوتووه، له ههمان کاتیشدا پیاوانی٠ێکى زۆر ههنکه فیمینیستن.
ئهگهر گرووپی٠ێک لهم فیمینیستانه ههبن که باسمان کردن، دهتوانین ناویان به پاپ فیمینیزم بهی٠ێنین. لهوانهیه ئهوانه لهو کهسانهى بن که رۆڵى پیاوان له ههموو بوارهکاندا چکۆله دهکهنهوهء به کهمیان دهگرنء ری٠ێز له ژنانیش دهگرن.
فیمینیزمى رادیکالڕ:
فیمینیزمى رادیکالڕ، ئاخی٠ێوگهى زۆر لهو تیئۆرییانهیه که فیمینیزم پی٠ێشکهشى کردوون. فیمینیزمى رادیکالڕ، دهمى تیژى تیئۆرییه فیمینیستییهکانه که له ساڵهکانى 1967 ـ 1975، ماوهیهکى زۆر بهسهر پهسندکردنى جیهانیى ئهم چهمکهء ناساندنى دهستهواژهى فیمینیزمدا تآ نهپهرإیوه. ئهم گرووپه ستهم له سهر ژنان، وهک زۆری٠ێک له شی٠ێوهکانى ستهمء چهوساندنهوه به بنهرإهتى دهزانن، شتی٠ێکه که له سهرووى رهگهز، کولتوورء چینى کۆمهڵایهتى روو دهدا. ئهم بزووتنهوهیه خوازیارى گۆرإانکاریى کۆمهڵایهتى به شی٠ێوهى شۆرإششن. باسى سهرهکیى فیمینیزمى رادیکالڕ ئهوهیه که بۆچى ژنانء پیاوان دهبآ رۆڵگهلی٠ێک به پی٠ێى سروشتى رهگهزییان وهرگرن? فیمینیزمه رادیکاڵهکان له ههوڵى ئهوه دان له نی٠ێوان ههڵسوکهوتى ژینگهناسانهداء ههڵسوکهوتى کولتوورى مهودایهک پی٠ێک بی٠ێنن بۆ ئهوهى ژنانء پیاوان بتوانن له دواى ئهو رۆڵه سنووردارء کۆنانهیان رزگاریان بآ.
جوداییخوازى:
جوداییخوازهکان برإی٠ێک جار به ههڵه به ژنانى (Homosexual) ناو دهبری٠ێن.
ئهمانه ئهو فیمینیستانهن که داواى جودایى له پیاوان دهکهن، جیایى به تهواویى یان ئاسایى. ئهوان زۆر جار رووداءء باسى تایبهت به ژنان ری٠ێک دهخهنء ههر بهم هۆیهشهوهیه که ناوى جوداییخوازیان لـآ دهنی٠ێن.
راى سهرهکییان ئهوهیه که جودایى ژنان له پیاوان، ژنان وا لـآ دهکا توانایىء لی٠ێهاتوویىیهکانى خۆیان له بواره جۆراوجۆرهکاندا بدۆزنهوه. ژمارهیهکى زۆر له فیمینیستهکان له جوداییخوازهکانء بی٠ێجگه لهوانیش لهسهر ئهو برإوایهن که ئهمه یهکهمین ههنگاوى پی٠ێویست بۆ گهشهى کهسایهتییه، ههرچهند ئهوان برإوایان به جودایى دری٠ێژماوه نیه.
ئهوهش ههڵهیه که ههموو ژنه (Homosexual)هکان به جوداییخواز دابنی٠ێین. دیاره ئهمه راسته که ئهوان هیچ مهیلی٠ێکیان بۆ کارى جینسیى پیاوان نیه، بهڵام ئهو بیرۆکهیهش که ئهوان، به شی٠ێوهى "میکانیکى" له پیاوان دوور دهکهونهوه، ههڵهیه.
2007-06-15 22:22:55
18 ساڵ و 8 مانگ و 5 کاتژمێر و 8 خولهک ، پێش بڵاوکراهوهتهوه
ناوهرۆکی ئهم نووسینه ڕاو تێبینی نووسهره، ماڵپهڕی پ.س.ک هیچ لێی بهرپرسیار نییه
تاگ : وتارهکان