قارإنی٠ێ هی٠ێمایهک بۆ کۆمهڵکوژی کوردان , خاڵی٠ێک بۆ رإسواکردنی کۆماری ئیسلامی ئی٠ێران
عهلی مهحمود محهمهد
قارإنی٠ێ ههڵکهوتووی 10 کم شاری نهغهدهیه کهوتۆته سهر چوار رإیانی٠ێک , له سنووری شاری شنۆو لاجانه , ژمارهی ماڵهکانی لهوکاته نزیک 60-70 ماڵی٠ێک بوو , ئهم گونده سهر به ناوچهی سوندسه , ئهو ناوچهیه زیاتر له 40 گوندی ئازهری زمانی تی٠ێدایه , له پاڵ دوو ئهوهنده گوندی کورد نشین , ئازهرییهکان تورکی زمانی شیعه مهزههبن ,
کۆماری ئیسلامی ئی٠ێران له گهیشتنی به دهسهڵاتهوه تاکو ئی٠ێستا سهدان و ههزاران تاوانی به دژ به تاک و کۆمهڵی گهلهکهمان..
کۆماری ئیسلامی ئی٠ێران له گهیشتنی به دهسهڵاتهوه تاکو ئی٠ێستا سهدان و ههزاران تاوانی به دژ به تاک و کۆمهڵی گهلهکهمان لهو پارچهیهی کوردستان ئهنجام داوه , ئهمهش تایبهتمهندی سستهمی دیکتاتۆری و ئیستبدادی رإژی٠ێمهکهیه , ههر چاوهرإوانی کاروکردهوهی لهم شی٠ێوهیهی لی٠ێدهکری٠ێت , ئهوه تهنها له سستهمی ئازاد و دیموکراسییه تاوانی کۆمهڵکوژی ئهنجام نادری٠ێت , ههرچهنده زۆرجار وڵاته دیموکراتهکان له وڵاتانی دی رإی٠ێگه خۆشکهر یان ئهنجامدهری تاوانی دژی مرۆڤایهتی و جهنگ و کۆمهڵکوژی و ژینۆساید بوونه , لهم بارهیهوه نموونهمان زۆره , لاپهرإهی می٠ێژووش پرإه له پهڵهی وا .
دیاره ههموو تاوانی٠ێکی کۆمهڵکوژی ناچی٠ێته خانهی ژینۆسایدهوه , وهلی٠ێ ههموو کردهیهکی ژینۆساید کۆمهڵکوژییه , بۆ ئهوهی ئهو تاوانانهی ژینۆسایدن دژ به نهتهوهکهمان ئهنجامدراون به پی٠ێوهره جیهانییهکان کاڵ نهکهینهوه , وامان لی٠ێدهخوازی٠ێت ههموو کۆمهڵکوژییهک بهرامبهر به گهلهکهمان به ژینۆساید ناو نهبهین . وهک چۆن تاوانی کیمیابارانکردنی شاری ههڵهبجه ناچی٠ێته خانهی چینۆسایدهوه , بهڵکه تاوانی جهنگ و کۆمهڵکوژی و دژ به مرۆڤایهتییه , ههرچهنده ههڵهبجه بۆته ناسنامهی نهتهوهکهشمان , ژینۆساید به تایبهتمهندییهکانی تاوانهکه دهناسری٠ێتهوه نهک ژمارهی قوربانیان و قهبارهو دڵرإهقییهکهی , به ههمان شی٠ێوه تاوانی قارإنی٠ێش تاوانی٠ێکی دژ به مرۆڤایهتی و کۆمهڵکوژی دهتوانین ناوزهدی بکهین , وهلی٠ێ ناچی٠ێته چوارچی٠ێوهی تاوانی ژینۆسایدهوه , ئهم تاوانه بچووک نییه و کهمتر نییه له تاوانی دوجهیل " خهڵکی قارإنی٠ێ وهک کورد و سونه کۆمهڵکوژی کراون " که سهرانی بهعسی لهسهر له سی٠ێدارهدرا .
له تاوانی قارإنی٠ێ گروپی٠ێک له مرۆڤهکان دهکهونه بهر شاڵاوی قرإ کردن ژمارهیان له دهوروبهر 61 هاووڵاتی له منداڵ , پیر , پهککهوته , ئافرهت پی٠ێک هاتوون , چهند ماڵی٠ێکی گوندهکه ئاگریان تی٠ێبهردهدری٠ێت نهک ههموو , ئهم گروپه به برإیار له دهستهی باڵای دهسهڵاتهوه له پایتهخت دیاری نهکراون به کوشت و برإی به کۆمهڵ , وهک چۆن له ئهنفالدا به برإیاری 4008 ی سهرکردایهتی شۆرإشی پارتی بهعس دیاریکران , یاخود جووهکان .... .
نهخشهی کوشت و برإی گوندی قارإنی٠ێ له ئورمی٠ێ و نهغهدهوه دارإی٠ێژرا نهک له تارانهوه , نهخشهیهکی سهرتاپاگیر نهبوو بهرامبهر به گهلی کورد . ههرچهنده لهو کاته زۆر رإوداوی لهو چهشنه دووباره بوونهوه , وه فتواکانی ئیمام خومهینی و پهیامهکانی بهنی سهدر و کردارهکانی خاڵخاڵی ههموو ئاماژهن بۆ برإیاری٠ێکی رإانهگهیهنراو بۆ ئهنجامدانی کۆمهڵکوژی دژ به کورد .
تاوانی قارإنی٠ێ
قارإنی٠ێ ههڵکهوتووی 10 کم شاری نهغهدهیه کهوتۆته سهر چوار رإیانی٠ێک , له سنووری شاری شنۆو لاجانه , ژمارهی ماڵهکانی لهوکاته نزیک 60-70 ماڵی٠ێک بوو , ئهم گونده سهر به ناوچهی سوندسه , ئهو ناوچهیه زیاتر له 40 گوندی ئازهری زمانی تی٠ێدایه , له پاڵ دوو ئهوهنده گوندی کورد نشین , ئازهرییهکان تورکی زمانی شیعه مهزههبن , رإژی٠ێم به ههموو شی٠ێوهیهک ههوڵی نانهوهی دووبهرهکی دهدا له ناوچهکه له نی٠ێوان کورد و ئازهرییهکان به کهڵک وهرگرتن له جیایی زمان و مهزههب .
دیاره ئهم پی٠ێکهاته نهتهوهیی و مهزهبیه ئاڵۆزهی ناوچهکه , له میاندوابهوه بۆ نهغهده و ورمی٠ێ و .... له داهاتوو لوغمی٠ێکی له کهرکووک مهترسیدارتره بۆ تهقاندنهوهی شهرإی نهتهوهیی و مهزههبی لهو ناوچهیه , به تایبهت له کاتی یهکلاکردنهوهی ناسنامهی نیشتمانی ناوچهکه له رإوی جوگرافیاییهوه , بۆیه وا پی٠ێویست دهکات هی٠ێزه کوردییهکان له ههنووکهوه کی٠ێشهکه به جدی وهربگرن و نهخشه کاریان بۆ چارهسهرکردنی ههبی٠ێت .
شوی٠ێن بهرزاییهکانی نزیک پادگانی دوو ئاوی٠ێیه , کات مانگی خهرمانان و کاتی خهرمان ههڵگرتنهوهو کارو کاسبی جوتیارانه , رإۆژ 10ی خهرمانانی ساڵی 58 دهکاته 1 ی سهپتهمبهر , دوو پی٠ێشمهرگهی حدکا یهکیان بهناوی محهمهد عهلی پیری٠ێژنه . بۆسهیهک بۆ هی٠ێزهکانی کۆماری ئیسلامی ئی٠ێران دادهنی٠ێن , له ئهنجامدا 16پاسدار دهکوژن و دووی دیکهش بریندار دهکهن , دوواجار یهکی دیکه له بریندارهکان دهکوژری٠ێت و محهمهد عهلیش گیانی بهخت دهکات .
رإۆژی 11ی خهرمانان هی٠ێزهکانی رإژی٠ێم له سوپای پاسداران له نهغهدهو جهڵدیانهوه هی٠ێرش دهکهنه سهر گوندی دووئاوه, لهوی٠ێ دووبرا بهناوهکانی " عهبدواڵله خاڵنه و مینه خاڵنه" ی تهمهن 65-70 ساڵه شههید دهکهن .
له کاتی گهرإانهوهیان به قارإنی٠ێیا , لهسهر رإی٠ێوه , 3 منداڵی بهرخهوان دهبینن , له کاتی٠ێکا ئهو منداڵانه له ترسی پاسدارهکان زارهترووک ببون و باوهشیان به یهکدا کردبوو , له لایهن پاسدارهکانهوه دهدری٠ێنه بهر دهسترإی٠ێژی گولهو شههید دهکری٠ێن , دوانیان ناسراون به ناوهکانی " رإهحمان رإامینی , خاتوو زین رإامینی ,....(ناوی سی٠ێیهم نهزانراوه) " .
دوای ئهو منداڵانه , سهرهتا دهگهن به 3 شوان , ههرسی٠ێکیان شههید دهکهن به ناوهکانی " ئهبو بهکر مستهفا زاده , سهید ئیسماعیل تاهیری , حهسهن ... " هاوکات دوو شوانی دیکهش بریندار دهکهن , ئهوان له ترسا خۆیان دهشارنهوه .
مهعبودی که له کاتی شادا سهرمایهدار بوو و دوکانی فرۆشتنی تراکتۆری ههبوو , وه له کاتی کۆماری ئیسلامی دهسهڵاتداری باڵا بوو له ناوچهکه " زۆربهی دهسهڵاتدارانی سهردهمی شا له کاتی خومهینی مانهوه ", پهیمان به خهڵکهکه دهدات پاری٠ێزراون , حاجی عهزیم مهعبودی و موراد قهناری دوو عاملی ئهساسی بوون له خۆشکردنی شهرإی نهتهوهیی له ناوچهکه , پی٠ێویسته ئهم ناوانه پاری٠ێزراو بن .
سوپا به بڵندگۆ بانگ له خهڵکهکه دهکهن بگهرإی٠ێنهوه بۆ ماڵهوه , چونکه لهو کاته ههموو لهسهر کار بوون , له ناو قارإنی٠ێ سهرهتا هی٠ێرش دهکهنه سهر ماڵ حاجی رإهحمان شهریفی ئازهر , ئاگر له ماڵهکهیان بهردهدن , له کۆی 6 کهس , 5یان شههید دهکهن " زیندووهکهش خۆی کردبوو به مردوو " بۆیه رإزگاری بوو ,, کورإی٠ێکیشی پی٠ێشتر له لای شوانهکان بریندارببوو .
ناوی بهشی٠ێک له قوربانیانی گوندی قارإنی٠ێ , جگه لهوانهی له سهرهتا هاتووه :
1- حاجی رإهحمانی شهریفی ئازهر
2- ئامینه چاوشین "هاوسهری "
3- عوسمان شهریفی ئازهر "کورإی"
4- خالید شهریفی ئازهر "27ساڵه"
5- رإهحیم سلی٠ێمانی "20 ساڵه"
6- سهید فهتاح تاهیری "30 ساڵه"
7- رإهحمان سلی٠ێمانی
8- کهریم سلی٠ێمانی
9- رإهحیم سلی٠ێمانی
10- وهستا مهحمود "65 ساڵه"
11- سهید قادر تاهیری "65 ساڵه"
12- سهید فهتاح تاهیری "30 ساڵه"
13- سهید ئیسماعیل تاهیری "40 ساڵه"
14- سهید عهلی تاهیری "70 ساڵه"
15- سهید رإهحمان تاهیری "50 ساڵه"
16- سهید محهمهد تاهیری " 35ساڵه"
17- عوسمان مستهفا زاده "27 ساڵه"
18- جهعفهر مستهفا زاده "17 ساڵه"
19- ئهبو بهکر مستهفا زاده "20 ساڵه"
20- ئهحمهد رإامینی "20 ساڵه"
21- رإهحمان رإامینی
22- عومهر بی٠ێواسی "50 ساڵه"
23- جهعفهر بی٠ێواسی " 25 ساڵه"
24- مستهفا سیدی "20 ساڵه"
25- محمد عهزیز "18 ساڵه"
26- مستهفا عهزیزی "22 ساڵه"
27- شهریف ئابروشین "75ساڵه"
28- محی٠ێدین ئابروشین " 40 ساڵه"
29- رإهحیم خوسرهوی "75 ساڵه "
30- ئهبو بهکر خوسرهوی " 40 ساڵه"
31- عهبدواڵله خوسرهوی "30 ساڵه"
32- عهلی " خهڵکی گوندی دووئاوه له قارإنی٠ێ شوان بوو "
33- ئیبراهیم گیهر"55 ساڵه"
34- رإهحمان ئابزهند "65 ساڵه"
35- ئیبراهیم رإهسوڵی " 60 ساڵه لاڵ بوو "
36- سهید کهریم ئهروهندی "30 ساڵه"
37- سلی٠ێمان ههمزه پوور "19 ساڵانه 1 لاقی ههبوو "
38- مهلا مهحموودی بی٠ێهترزاده "60 ساڵانه"
39- سهید عهلی تاهیری .
مهلا مهحموود , مهلای گوند , له کاتی٠ێکدا قورئانی گرتبوو به دهستییهوه و هانای بۆیان هی٠ێنا دهست له کوشت و برإی ئهو خهڵکه ههڵبگرن , ئازایانه بهرهو رإویان ببووهوهو وتبووی : ئی٠ێوه له تهرمهکانیشمان دهترسن , بهڵام ههر دهگهین به ئاواتهکانمان.
دوای ئهوهی قورئانهکهی لهدهست وهردهگرن و فرإی٠ێی دهدهن , سهری دهبرإن , لهبهر خاتر قورئانهکه مهڵا سهر دهبرإن بۆ ئهوهی ئازاری نهبی٠ێت وهک ئهوانی دیکه , پاشان چهند فیشهکیش دهنی٠ێن بهمی٠ێکیشیهوه , مخابن سهری مهلا ون دهبی٠ێت , ئی٠ێستا مهلا بهبی٠ێسهر نی٠ێژراوه .
سهید عهلی تاهیری دوای ئهوهی چهند کهس له خی٠ێزانهکهی شههید دهکهن , دهستهکانی دهبرإنهوه ئهوجا شههیدی دهکهن .
دوای ئهنجامدانی ئهم تاوانه رإژی٠ێم تاوانکاران پاداشت دهکات له بری ئهوهی سزایان بدات .
له دوای کارهساتهکه , تاوانباران تهرمی قوربانیان دهکهنه ناو ماشین و به کهڵهکه کراوی لهسهر یهک , ئهوهشی جی٠ێگای نهبوهوه به دوای ئۆتۆمۆبی٠ێلهکانیانا رإایدهکی٠ێشن بهرهو نهغهدهیان دهبهن , له نهغهده تهنانهت سوکایهتی به تهرمی ئهو منداڵه کهمتر له 10 ساڵانهیه کراوه , 5 تهرمی له ژی٠ێر زبڵدانی شارهوانی دهشارنهوه , ئهوانی دی له رإۆخی شهقامهکان فرإی٠ێدهدهن , تاکو ئی٠ێستاش ههموو قوربانیان نههی٠ێنراونهتهوه بۆ قارإنی٠ێ .
خهڵکی قارإنی٠ێ دوای کارهساتهکه بۆ ماوهی مانگ و نیوی٠ێک گوندهکه چۆڵ دهکهن , له گوندی کانی بۆداغ جی٠ێگیر دهبن .
ئهوهی شایانی ئاماژه پی٠ێدانه لهکاتی چۆڵکردنی گوندهکه رإژی٠ێم جاری٠ێکی دیکه تاوانی٠ێکی دیکهی خوڵقاندهوه , دوو رإۆڵهی دیکهی ئهم گوندهی شههید کرد به ناوهکانی :
1- عوسمان رإامی٠ێنی .
2- مستهفا ئابزهند .
چیکراوه بۆ ناساندنی تاوانهکانی رإژی٠ێم بهرامبهر به خهڵکی سڤیل
تاوانی قارإنی٠ێ یهکهم و دوا تاوان نهبوو بهرامبهر به خهڵکی بی٠ێتاوان ئهنجام بدری٠ێت , نموونهی لهو چهشنه له گوندهکانی ئیندرقاش و قهڵاتان " 50 کهس " , دیلان چهرخ " 40کهس "خهلیفهلیان " 21 کهس " زۆره .
وهک بینیمان له کاتی٠ێکدا رإژی٠ێم ناسنامهی ئیسلامی بوونی ههڵگرتووه, کهچی مهلای گوند به قورئانهوه و به بهرچاوی خهڵکهوه سهردهبرإی٠ێت , ههروهها ئهگهر سهرنجی ورد بدهین ژمارهیهکی زۆری قوربانیان سهید و ئههلی بهیت و له نهوهی حوسی٠ێن و فاتیمهن .
مخابن ئهم تاوانانه له لایهن پارت و رإی٠ێکخراوهکانی رإۆژههڵاتهوه تاکو ههنووکهش هیچ گرنگی پی٠ێنهدراوه , بۆ یهکهمجار له ساڵی 1996 وهک رإی٠ێکخراوی ئاوارهو ئهنفالهکانی کوردستان , پاش قسهوباسکردنمان لهگهڵ چهند کهسی٠ێک له باڵهکانی ئهوسای دیمکرات , ویستمان ئهو یاده بکهینهوه , کهچی مخابن له لایهکهوه ئهوان تووشی هی٠ێرشی نارإهوا بۆسهر کۆیه بوونهوه , له
لاکهی دییهوه ئی٠ێمهش له ئابدا چارهنووسی خۆمان له زیندان و ههرإهشهلی٠ێکردندا بینییهوه .
خۆشبهختانه له دوای ساڵی 2002 ئهو خهونههاته دی , به ئهنجامدانی کارو نووسین و بهیاننامه دهرکردنی 5 ساڵی رإابردوو , ئی٠ێستا کارهساتی قارإنی٠ێ خهریکه ببی٠ێته سیمبولی کۆمهڵکوژی گهلهکهمان له رإۆژههڵات , ساڵ له دوای ساڵ گرنگی زیاتری پی٠ێدهدری٠ێت .
لهم یادهدا کۆمهڵی٠ێک داواکاری دهخهمه بهردهست خهڵکی قارإنی٠ێ و گونده دهسته خوشکهکانی و هی٠ێزه سیاسییهکان و رإی٠ێکخراوهکانی کۆمهڵگهی مهدهنی و نووسهران و چالاکڤانانی رإۆژههڵاتی کوردستان :
- یادی قارإنی٠ێ بکری٠ێته رإۆژی یادکردنهوهی دهیان ههزار قوربانی گهلهکهمان , رإۆژی یهکی٠ێتی نهتهوهیی کورد دژ به کۆماری ئیسلامی ئی٠ێران .
- ههوڵبدری٠ێت ههموو ئهو تاوانانهی دژ به گهلهکهمان لهو پارچهیهی کوردستان ئهنجامدراوه , بکری٠ێت به دۆکمی٠ێنت , سینارإیۆ سهقهتهکانی باشوور دوباره نهکری٠ێتهوه لهو پارچهیهی کوردستان , به ژماره تاوانهکانی کۆماری ئیسلامی ئی٠ێران له قاوبدری٠ێت نهک به گۆتره .
- ههوڵبدری٠ێت مۆنمی٠ێنتی٠ێک بۆ قوربانیانی قارإنی٠ێ درووست بکری٠ێت " ئهگهر کرا له گوندهکه , ئهگهریش نا ئهوه بهشی٠ێوهی کاتی له کوردستان یان هاندهران .
- تهرمی سهرجهم قوربانیان بهی٠ێنری٠ێتهوه قارإنی٠ێ و له گۆرإستانی٠ێکدا له پاڵ یهکتری بنی٠ێژری٠ێنهوه .
- وی٠ێنهی سهرجهم ئهو قوربانیانه پهیدا بکری٠ێت و ئهلبومی٠ێکیان بۆ درووست بکری٠ێت .
سهرچاوه :
سمینارهکانی مهلا برایم محی٠ێدین لهسهر قارإنی٠ێ , ساڵانه بۆ ناوهندی چاک له هۆڵهندا دهیگی٠ێرإی٠ێت .
کارهساتی قارإنی٠ێ له زمانی دانیشتوانی گوندهکهوه , چاودی٠ێر ژماره 94 بهرواری 11-9-2006
2007-09-01 21:42:25
18 ساڵ و 5 مانگ و 5 کاتژمێر و 50 خولهک ، پێش بڵاوکراهوهتهوه
ناوهرۆکی ئهم نووسینه ڕاو تێبینی نووسهره، ماڵپهڕی پ.س.ک هیچ لێی بهرپرسیار نییه
تاگ : دهنگوباسهکان