پسپۆڕێکی ئەمەریکی چەند ئەگەرێک بۆ دروستبوونی وڵاتێکی سەربەخۆی کوردی لە عێراقدا دەخاتەڕوو .



ئه‌م ڕاپۆرته‌ له‌ ماڵپه‌‌ڕی کوردستان فۆر پرێس وه‌رگیراوه‌.

لەوانەیە کوردی عێراق بەوێنەیەک خۆیان نیشان بدەن، کە ئەوان سوارچاکی ئازادی و دروستکردنەوەی عێراق بوون لەساڵانی سەرەتای دەستپێکردنی شەڕی ئازادی عێراقدا، ئەم پسپۆرە سیاسییە ئەمەریکییە وای بۆ دەچێت کە ئێستا کۆتایی بە پاڵەپەستۆی دەوروبەر هاتووەو کوردی عێراقیش بۆ وەرگرتنەوەی شاری کەرکووک لەبەردەم دوو رێگاچارە دایە کە هەردووکیان لەبەرژەوەندییاندایە گەر بتوانن بەشێوەیەکی دروست کۆتایی پێ بهێنن، یەکەمیان ژیانێکی سەقامگیرو ئاسایش پارێزراو لە شاری کەرکووک یاخود کۆنترۆڵکردنی شارەکە بەتەواوی، هەرچەندە بیانەوێت هەردووکیان بەدەست بهێنن، بەڵام ناکرێت و لەتوانایاندا نییە، دەبێت خۆیان بۆ یەکێک لەم دوو ئەگەرە تەرخان بکەن.

پسپۆر (جۆست هەلتیرمان) جێگری سەرۆکی بەرنامەی کێشەکانی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی، لەمیانەی راپۆرتێکیدا کە لە رۆژنامەی (زەی میل ئەند کلۆب)ی کەنەدی بڵاویکردۆتەوە، تێیدا بەشێوەیەکی گشتگیر باس لە رۆڵی کورد دەکات لە دروستکردنەوەی عێراقێکی تازەو ئەو هەوڵانەی بۆ پاراستنی یەکپارچەیی خاکی عێراق دەیدات، لەلایەکیش هەر هەمان پسپۆڕ ئاماژە بەوە دەکات، پارتە کوردییەکان ئەوانەی کە تەماشای خۆیان دەکەن، کە خۆیان خاوەنی دروستکردنی بڕیارەکانیان و پێداگیری لە داخوازییەکانیان لەبەرامبەر حکوومەتی ناوەندیدا دەکەن، ئەمەش لەلای خۆیەوە حکوومەتی فیدراڵی بەغدای توڕە کردووە، کە ناکرێت بەبێ رەزامەندی کوردی عێراق، هیچ یاسا و بەرنامەیەک پەیڕەو بکات، بەمەرجێک تەنها دەبێ لە خزمەتی سەرجەم گەلانی عێراقدا بێت، نەک لەبەرژەوەندی چەند لایەنێکی سیاسی یاخود مەزهەبیدا.

نووسەر لە راپۆرتەکەیدا ئەوەش نیشان دەدات، کە کوردی عێراق هەموو هۆکارە سیاسییەکان بەکاردەهێنێت بۆ بەرفراوانکردنی سنووری خاکەکەی و هەروەها زیادکردنی دەسەڵاتەکانی بە کۆنترۆڵکردنی سەرچاوە سرووشتییەکان و سامانە خۆماڵییەکانی، لە جموجۆڵدایە بۆ دروستکردنی بنچینەی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی، بۆ ئەمەش کوردی عێراق زیاتر پێویستیان بە سەقامگیری ئاسایش هەیە بۆ پاراستنی خاک و کیانەکەیان، ئەوەی دەبینرێتیش کورد دەیانەوێ بەشێوەیەکی خێرا و بە حیکمەتەوە کار بۆ ئەم ئامانجەیان بکەن و گەیشتوونەتە ئەو دەرەنجامەی کە تەنها یەک رێگە چارە یارمەتیدەریان دەبێت لە دوورخستنەوەیان لەشەڕی نێوخۆی عێراقدا.

ئەو پسپۆرە سیاسییەی ئەمەریکا، بۆچوونی وایە، لەعێراقدا کەس بەقەد کورد گرنگی بەخۆیان نادەن و سەرکەوتوو نەبوونە، بۆ نموونەش سەرکردەکانی پێشووی هێزی پێشمەرگە ئێستاکە بەشدارییان لە حکوومەتی نوێی عێراقدا کردووەو لەوانەش پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق کوردەو جێگری سەرۆک وەزیرانی عێراق کوردەو وەزیری دەرەوە کوردەو جێگری سەرۆکی دەستەی ئەرکانی سوپای عێراقی کوردە، جگە لەمانەش زۆرێکیان لەپۆستی گونجاو و بەرپرسیارییەتدا بەشدارییان کردووەو وەک بەشێک لە دامودەزگاکانی ئاسایش و هەواڵگیری عێراقدا جێگای خۆیان کردۆتەوە.

هەلتیرمان بەم شێوەیە باس لە بەهێزبوونی کورد دەکات و دەڵێت: بوونی کورد لەتەنیشت حزبی ئەنجوومەنی باڵای ئیسلامی کە دەستکردی وڵاتی ئێرانە، کورد لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیدا کاری خۆی دەکات و هێز و تواناکانی خۆی نیشانی حکوومەتی فیدراڵ داوە، بۆ ئەمەش هەرگیز کارەسات و هێرشکردنە سەر دانیشتوانی کورد لە کوردستانی عێراق دووبارە نابێتەوە، هەروەها ئەمەش وایکردووە رێخۆشکەربێت بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆ لەناوچەکەدا.

ئەو پسپۆرە ئەمەریکیە تەئکید لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە کورد پاڵەپەستۆیەکی زۆری خستۆتە کار لەپێناو کۆنتڕۆڵکردنی تەواوەتی شاری کەرکووک، ئەو شارەی کە لە 13%ی نەوتی یەدەگی عێراقی تێدایە، بەڵام ئەو پەستانەی کورد خستویەتیە کار سنووردارە، چونکە ئێستاکە وڵاتی عێراق رووبەڕووی نالەباری ئاسایش بۆتەوەو بەرگەی کێشە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵاتییەکان ناگرێت .

پسپۆرەکە ئەوەش دەڵێت: ئەوەی کورد پێویستی پێیەتی چەند راستییەکن، لەوانە پێویستە بەشێوەیەکی رەسمی دانی پێدا بنرێت، کە ئاسایشێکی جێگری لەو ناوچانەدا هەیە کە لەژێر دەسەڵاتیدا هەن و ئەوەش رووندەکاتەوەو دەڵێت: گەربێت لەدوارۆژدا هێزەکانی ئەمەریکا لەعێراق پاشەکشەیانکرد، ئەوکات دوژمنانی کورد لە سوریاو تورکیا و ئێران و هەروەها لە بەغداش، زۆر بە ئاسانی بارودۆخەکە بەرەو خراپی دەبەن و جارێکی تر لەسەر بابەتی کەرکووک لەگەڵ کوردستاندا گرژی دروست دەکەنەوە و دۆزەخێک لەعێراقدا هەڵدەگیرسێنن. نووسەر ئاماژە بە دوو تەقینەوە دەکات، کە یەکەمیان لە بەغداو ئەویتریشیان لە شاری کەرکووک روویانداوە، کە لە ئاکامیشدا 61 کەس گیانیان لەدەستدابوو، بوونی هێزەکانی ئەمەریکاش لە عێراقدا خۆی لەخۆیدا بوارێکی باشە بۆ کورد تاکو بگەنە رێککەوتننامەی سوودبەخش بە هەردوولایان.

کورد لە مێژووی کۆندا، لەنێوان مانەوە و بەرەنگاری و بەرگریکردن لە مافەکانی خۆیدا لەدژی حکوومەتە یەک لەدوای یەکەکانی بەغدا بەناچاری شەڕ دەرگای لێگرتووەو شەڕی کردووە، کە بەمافێکی رەوای زانیوە بۆ وەرگرتنەوەی مافە نەتەوەییەکانی خۆی.

بەپێی باسەکانی، پسپۆرە ئەمەریکییەکە دێتە سەر شۆڕشی 1958 و کودەتاکەی 1968 و پاشان شەڕی درێژخایەنی نێوان عێراق و ئێران لەساڵانی 1980-1988 و هەروەها داگیرکردنی کوێت لەلایەن عێراقەوە لەساڵی 1990، پاشان دێتە سەر ئەو دانوستانانەی کە لەسەر چارەنووسی شاری کەرکووک لەنێوان حکوومەتی مەرکەزی و هەرێمی کوردستاندا ئەنجام دراون و دەڵێت: دوابەدوای شکستهێنانی دانووستانە دووقۆڵییەکان، حکوومەتی مەرکەزی بەردەوام بوو لەسەر دروستکردنی ئاژاوەو هێرشە کوێرانەکانی بۆ سەر ناوچە کوردنشینەکان و لەئەنجامیشدا بە دەیان هەزاری لە کوردی سڤیل لەناوبرد، جگە لەوەش لێکترازانێکی خوێناویش لەناوەڕاستی ساڵی نەوەدەکاندا لە کوردستان هەڵگیرسا، بەگشتی هەموو ئەمانە مەینەتی و ئازارو کێشەی جۆربەجۆربوون کە رووبەڕووی گەلی کورد لە کوردستانی عێراق بووەوە.

پاشان نووسەر لە راپۆرتەکەیدا، دووبارە دێتەوە سەر کوردو کەرکووک و دەڵێت: کورد و سەرکردەکانیان بەردەوام لە شاری کەرکووکدا هەن و بەسەرچاوەی ژیان و هێزی ئابووری تەماشای دەکەن، بۆ ئەم مەبەستەش بەردەوام پاڵەپەستۆ دەخەنە سەر حکوومەتی ناوەندی بەو ئامانجەی رۆڵ ببینێت لەپێناو گرەنتیدان بە راگەیاندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردی لە عێراقدا.

پسپۆرەکە تەئکید لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە هاوپەیمانی کورد لەگەڵ هێزەکانی ئەمەریکا لە عێراق لەو کاتەوە دەستی پێکرد، کە تورکیا لەگەرمەی شەڕی ئازادی عێراقدا رەتیکردەوە هێزەکانی ئەمەریکا لەخاکی تورکیاوە بچنە نێو خاکی عێراقەوە، دوابەدوای رێگری تورکیا، هاوپەیمانی کورد- ئەمەریکا بەهێزتربوو و لەلایەکی تریشەوە رێگاخۆشکەربوو بۆ کورد تاکو زیاتر کۆنترۆڵی شاری کەرکووک بکات، لەهەمانکاتیشدا کورد بەردەوام هەوڵدەدات کێشەو ناکۆکییەکانی نێوان پارت و نەتەوەکانی شاری کەرکووک بەرەو باشتر ببات.

دەربارەی هێزی سیاسی کوردی لە بەغدا، ئەو پسپۆرە ئەمەریکیە پێیوایە بوونی هێزێکی وا گەورەی کورد لە پۆستە سیادییەکانی عێراقداو بەشداریکردنی لیستێکی گەورەی کوردی لە پەرلەمانی فیدراڵدا، وا دەکات لایەنەکانی تر ناچار ببن تاکو ئەو یاسایانە جێبەجێ بکەن، کە کورد داوای دەکات کە لە دەستووری هەمیشەیی عێراقیشدا هاتووەو تایبەتە بە مەسەلە هەڵواسراوەکانی نێوان حکوومەتی عێراق و هەرێمی کوردستان، بەتایبەتی ماددەی 140ی دەستووری هەمیشەیی کە تایبەتە بە چارەسەرکردنی تەعریب لە شاری کەرکووک و گەڕانەوەی عەرەبی هاوردەی ئەو شارە بۆ شوێنی رابردووی خۆیان و هەروەها دووبارە گەڕانەوەی کوردی ئاوارە بۆ شارەکەی خۆیان، نووسەرەکە پێیوایە، ئەمە رێگایەکی رەسمییە بۆ کۆنترۆڵکردنی شاری کەرکووک.

پسپۆرەکە زیاتر روونی دەکاتەوەو دەڵێت: عەرەبی کەرکووک ئامادەنین لەچوارچێوەی سڕینەوەی ئاسەواری تەعریبدا لە شاری کەرکووک دەربچن، بەشێک لەو کوردانەش کە پێشتر بەهۆی سیاسەتی تەعریبەوە دەرکرابوون، تاکو ئێستا نەگەڕاونەتەوە شارەکەیان، کە رەنگە هۆکاری سەرەکیش بریتی بێت لەخراپی باری ئاسایش لە شارەکەدا. هەرچەندە تاکو ئێستا سەرژمێرییەکی گشتی یاخود ریفراندۆم لەو شارەدا نەکراوە، ئەم هەموو شتانە دەبوایە بەپێی دەستووری هەمیشەیی عێراق لەساڵی رابردوودا کۆتایی پێ بهاتبایە، بەڵام حکوومەتی بەغدا بەڵگەی لاواز دەهێنێتەوە لەپێناو دواخستنی ئەو ماددەیەی کە تایبەتە بەم پرسە.

لە بەشی کۆتایی راپۆرتەکەیدا، پسپۆر (جۆست هەلتیرمان) جێگری سەرۆکی بەرنامەی کێشەکانی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی، بەکۆمەڵێک ئەگەرو پرسیاری چاوەڕوانکراو لەبارەی ئایندەی عێراق و دابەشبوونی بەسەر چەند هەرێمێکدا دەڵێت: پەرلەمانی عێراق لەسەر بنەمای فیدراڵییەت دروست بووە، ئایا پەرلەمان رێگا دەدات بە دابەشکردنی دەسەڵاتەکان? ئایا ئەو دەسەڵاتەی بە هەرێمەکان دەیدات، لەبەرامبەر دەسەڵاتی حکوومەتی فیدراڵدا شێوەو قەبارەی چەند دەبێت? ئایا پێویستە چەند هەرێمێکی دیکەی وەک کوردستان لە عێراقدا پێکدەهێنرێت? ئەگەر پێکهێنرا چۆن و ژمارەی هەرێمەکان چەند دەبێت? کێ دەبێتە خاوەنی راستەقینە لە بەڕێوەبردنی کێڵگە نەوتییەکاندا، هەرێمەکان یاخود حکوومەتی ناوەندی? چۆن داهاتەکانی نەوت دابەش دەکەن?

ئەوەش دووپاتدەکاتەوە، دەرەنجامی ئەو هەموو ناکۆکییانەی لەنێوان هەرێمی کوردستان و بەغدا لەلایەک و لایەنە سیاسییەکانی عێراقیدا هەیە، وایکردووە حکوومەتی مەرکەزی جێگیری بەخۆوە نەبینێت و بەردەوام ئەو ناکۆکیانەی نێوانیان بەرەو بەهێزبوون دەچێت. لەچەندین نەخشەی کوردستان ئەوە نیشاندراوە، کە کوردستان لە سووریاو تورکیاو ئێران تاکو دەریای سپی ناوەڕاست درێژ دەبێتەوە، بەمەش تاکو ئێستا هیچ کەسایەتیەکی سیاسی کوردی عێراق دانی بەوەدا نەناوە، کە ئەو نەخشەیە راستییەکی حاشا هەڵنەگرە.

پسپۆرەکە ئەوەش دەخاتەڕوو، دەبێ دان بەوەدا بنێین کە کوردستان بۆ پاراستن و کۆنترۆڵکردنی شاری کەرکووک پێویستی بە بەرقەرارکردنی ئاسایشێکی مەودا دوور هەیە، رەنگە کورد لەجیاتی ئەو هەموو ناڕەزاییانەی لەدژی باس دەکرێت پشتگوێی بخات و بەردەوام لەپێشخستنی کێڵگە نەوت و گازییەکاندا کە بەپێی مافی فیدراڵی خۆی لەگەڵ کۆمپانیا وەبەرهێنەرە بیانیەکاندا بەردەوام گرێبەست مۆر بکات و پاشان لەرێگای تورکیاوە هەناردەی وڵاتانی دەرەوەی بکات.

راپۆرت: زانکۆ محەمەد ئەحمەد